هلیکوباکتر پیلوری، هر آن چه که باید بدانید

هلیکوباکتر پیلوری، باکتری عفونی گرم منفی کم هوازی حلقوی یا مارپیچی است که در انتهای خود 4-6 تاژک جهت حرکت دارد. ابن باکتری در ابتدای عفونت از طریق ترشح موادی از خود و همچنین تولید IL-1 از سلول های ایمنی ناحیه، باعث کاهش ترشح اسید معده می‌شود که به جایگیری باکتری در معده کمک می‌کند

این عفونت موجب ایجاد تهوع، نفخ، سوزش معده و رفلاکس، ضعف و بی حالی و در بعضی موارد تب شده و در صورت عدم درمان و مزمن شدن موجب زخم معده و سرطان می‌شود.

سازگاری باکتری با اسید معده

این باکتری از طریق مکانیسم هایی، توانایی مقابله با محیط اسیدی معده را داشته که مواردی از آن به شرح زیر می‌باشد:

اوره آز

به صورت طبیعی مقدار زیاد اوره از پلاسما به شیره معده ترشح می‌شود، باکتری هلیکوباکتر، با ترشح آنزیم اوره آز، اوره موجود را به گاز CO2 و دو مولکول آمونیاک تجزیه می‌شود و در نهایت آمونیاک موجود موجب خنثی شدن اسید معده می‌شوند.

NH2-CO-NH2 + H2O→ CO2+2NH3

خنثی شدن اسید معده:

^–NH3 + H2O → NH4OH → NH4⁺ + OH

در نهایت ^–OH با اسید معده که ⁺H است واکنش داده و آن را خنثی می‌کند.

OH^– + H⁺→ H2O

پمپ پروتون

باکتری هلیکوباکتر، همانند سلول های دیواره معده، یک پمپ K⁺/H⁺ ATPase دارد که میتواند شیب غلظت اسید H+ در دو طرف دیواره سلولی خود را ثابت نگه داشته و هر پروتون(H+) وارد شده را سریعا خارج کند. وجود این پمپ در باکتری ها نادر بوده و همین امر موجب مقاومت بالای آن به اسید معده و توانایی رشد در این فضا شده است.

تاژک و توانایی حرکت به لایه های داخلی

هلیکوباکتر به واسطه 4-8 تاژک و شکل مارپیچی خود، توانایی حرکت بین سلول های دیواره معده را داشته و به لایه های داخلی که pH خنثی دارد مهاجرت می‌کند.

مقابله با عوامل ایمنی و التهاب

علارغم پاسخ های سیستم ایمنی علیه عفونت که در فرم مزمن همین واکنش های التهابی باعث ایجاد تغییر در سلول های دیواره معده و ایجاد عوارضی مثل زخم معده می‌شوند، باکتری با مکانیستم هایی از پاسخ های ایمنی پنهان شده و به بقای خود ادامه می‌دهد.

آزاد سازی آنتی ژن

هلیکوباکتری پیلوری مقادیز زیادی از آنتی ژن های خود مثل اوره آز را از سطح خود آزاد کرده و این آنتی ژن ها موجب خنثی شده آنتی بادی های IgA موجود در مخاط معده می‌شود.

اندوتوکسین ضعیف

علارغم اینکه اندوتوکسین (لیپوپلی ساکارید ) باکتری ها موجب فعال شدن زیاد لوکوسیت ها می‌شوند، اندوتوکسین هلیکوباکتر معمولا در این مورد ضعیف عمل می‌کند.

کاتالاز

یکی از راه های حمله نوتروفیل ها به باکتری، آزاد سازی رادیکال های اکسیژن است. هلیکوباکتر، با تولید آنزیم کاتالاز، این رادیکال های اکسیژن را غیر فعال می‌کند.

فراگیری و شیوع هلیکوباکتر پیلوری

میزان شیوع این باکتری به طور مستقیم با سطح بهداشت فردی و جامعه ارتباط دارد. به طوری که در جوامع توسعه یافته، شیوع این بیماری به مراتب کمتر از کشور های در حال توسعه می‌باشد.

این باکتری به طور وسیع و به راحتی از طریق تماس فرد به فرد منتقل می‌شود. به طوری در صورت آلوده شدن یکی از افراد خانواده، غالبا تمام افراد آن خانواده به این باکتری آلوده هستند اما بروز علائم بیماری در هر فرد به شدت آلودگی، سلامت سیستم ایمنی، میزان و شدت پاسخ های التهابی و… بستگی دارد.

بیماریزایی هلیکوباکتر پیلوری

در مراحل اولیه عفونت( فاز حاد بیماری)، ورم معده، اختلال هاضمه، نفخ، استفراغ، کم شدن اسید معده از عوارض عفونت به این باکتری است. در این افراد، ترشح اسید معده به مدت چند ماه کاهش یافته یا به طور کلی متوقف می‌شود اما پس از آن به تدریج افزایش پیدا می‌کند.

با گذشت زمان، به علت تلاش سیستم ایمنی در حذف باکتری، تغییراتی در بافت شناسی دیواره معده ایجاد می‌شود. از این موارد، تخریب بافت پوششی معده، تجمع سلول های نوتروفیل پلی مورف به علت ترشح فاکتورهای کموتاکتیک مثل IL-8، تجمع لنفوسیت و پلاسماسل در ناحیه شده که در بررسی های پاتولوژی قابل مشاهده هستند.

این پاسخ های التهابی در نهایت موجب ایجاد فولیکول های لنفوئید، نازک شده دیواره معده یا دوازدهه و آتروفی آن، دگر بافتی یا متاپلازی (Metaplasia) ( تغییر سلول های بالغی که در حالت عادی وجود داشته به سلول های دیگر، به عنوان مثال تغییر سلول های پوششی استوانه ای به سلول‌های پانِت (Paneth cells)) ، دیسپلازی (رشد و بلوغ غیرطبیعی سلول‌ها همراه با تغییرات ساختاری و هسته ای)و در نهایت سرطان دیواره معده می‌شوند.

سرطان معده

اگر پزشکان بدانند که عفونت بدون نشانه هلیکوباکترپیلوری، خطر سرطان معده را افزایش می‌دهد، در تشخیص و درمان این عفونت دقت و وسواس بیشتری از خود نشان می‌دهند.

عدم درمان به موقع و کامل دارویی، خود درمانی، استفاده از داروهای تسکین دهنده درد و سوزش معده از جمله آلومینیوم ام جی، مصرف دارو های گیاهی و خانگی، و… موجب زمان دادن به باکتری و ایجاد پاسخ های التهابی بیشتر سیستم ایمنی شده که نتیجه این تاخیر در درمان و ریشه کن کردن عفونت، ایجاد سرطان در معده و دوازدهه می‌باشد

اشتباهات رایج در افراد مبتلا

خود درمانی افراد با اعتماد به نفس کاذب پزشکی و دارویی، مصرف داروهای تسکین دهنده گیاهی، مصرف خودسرانه داروهای آنتی بیوتیک( با اصطلاح عامیانه چرک خشک کن) و… یکی از معضلات شایع در افراد مبتلا می‌باشد.

مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک

آنتی بیوتیک ها، خانواده بزرگ و وسیعی از داروهای ضد میکروبی هستند که هر کدام بر باکتری های خاصی تاثیر دارند. یکی از اشتباهات رایج، مصرف هر نوع آنتی بیوتیک به صورت خودسرانه می‌باشد که در غالب موارد، نه تنها باکتری هلیکوباکتر از بین نرفته، حذف سایر باکتری های مفید دستگاه گوارش، فرصت بیشتری را به هلیکوباکتر داده و همچنین زمان درمان و ریشه کن شدن این باکتری به تعویق افتاده و در نهایت شرایط به نفع پاسخ های مزمن از جمله متاپلازی، دیسپلازی و سرطان می‌باشد.

تکمیل دوره درمان

مهمترین نکته مصرف آنتی بیوتیک، تکمیل دوره درمان تا زمان ریشه کن شدن تمامی باکتری های موجود در معده می‌باشد.

علارغم اینکه پس از مصرف 1 هفته ای داروهای آنتی بیوتیک، درد، سوزش معده و سایر عوارض عفونت تسکین پیدا می‎‌کنند، در صورت قطع مصرف به علت تسکین عوارض بیماری و همچنین قطع مصرف به علت عوارض جانبی ناخوشایند دارو های آنتی بیوتیک از جمله بی حالی، ضعف و بی حسی دست و پا و…، کماکان باکتری در دیواره معده زنده مانده و پس از قطع مصرف دارو، دوباره به رشد خود ادامه داده و پس از مدت کوتاهی عوارض بیماری شدت می‌گیرند.

در نتیجه باید دوره دارویی مصرف به طور کامل، بدون در نظر گرفتن عوارض بیماری، کامل شود تا علاوه بر ریشه کن شدن عفونت، از بروز مقاومت آنتی بیوتیکی در باکتری جلوگیری شود.