غده تیروئید یکی از مهم‌ترین غدد درون‌ریز بدن است که با تولید هورمون‌های تیروئیدی، نقش مهمی در تنظیم متابولیسم، مصرف انرژی، دمای بدن، ضربان قلب، عملکرد سیستم عصبی و بسیاری از فرایندهای حیاتی بدن دارد. اختلال در عملکرد این غده می‌تواند باعث کم‌کاری تیروئید، پرکاری تیروئید و بیماری‌های خودایمنی تیروئید شود.

برای بررسی عملکرد تیروئید، پزشک معمولاً مجموعه‌ای از آزمایش‌های تیروئید را درخواست می‌کند. مهم‌ترین این آزمایش‌ها شامل TSH، Free T4 و T3 هستند. در شرایط خاص نیز آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئیدی مانند Anti-TPO، Anti-Tg و TRAb انجام می‌شود.

در این مقاله به بررسی کامل آزمایش تیروئید، انواع تست‌های تیروئیدی، میزان نرمال TSH، تفاوت T3 و T4، آزمایش‌های مربوط به کم‌کاری و پرکاری تیروئید، آزمایش تیروئید در بارداری و همچنین روش‌های آزمایشگاهی اندازه‌گیری هورمون‌های تیروئیدی می‌پردازیم.

آزمایش تیروئید چیست؟

آزمایش تیروئید به مجموعه‌ای از آزمایش‌های آزمایشگاهی گفته می‌شود که برای بررسی عملکرد غده تیروئید، ارتباطات غده هیپوتالاموس، هیپوفیز، تیروئید و سایر بافتهای محیطی و تشخیص اختلالات مربوط به آن انجام می‌شوند.

اگرچه بسیاری از افراد اصطلاح «آزمایش تیروئید» را برای آزمایش TSH به کار می‌برند، اما بررسی عملکرد تیروئید می‌تواند شامل چندین تست مختلف باشد که انتخاب آزمایش مناسب به علائم فرد، سابقه بیماری، سن، بارداری، داروهای مصرفی و تشخیص پزشک بستگی دارد.

مهم‌ترین آزمایش‌های تیروئید عبارت‌اند از:

• TSH
• Free T4 یا FT4
• Total T4
• Free T3 یا FT3
• Total T3
• Anti-TPO
• Anti-Tg
• TRAb

هورمون‌های تیروئیدی چگونه تنظیم می‌شوند؟

عملکرد تیروئید تحت کنترل محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تیروئید قرار دارد.

هیپوتالاموس هورمون TRH را ترشح می‌کند. TRH باعث تحریک هیپوفیز و ترشح TSH می‌شود. TSH نیز غده تیروئید را تحریک می‌کند تا هورمون‌های تیروئیدی که T4 و T3 هستند، تولید و آزاد کند.

افزایش هورمون‌های تیروئیدی معمولاً باعث کاهش ترشح TSH می‌شود. به این مکانیسم، بازخورد منفی (Negative Feedback) گفته می‌شود.

بنابراین، اندازه‌گیری TSH می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت عملکرد تیروئید در اختیار پزشک قرار دهد.

آزمایش TSH چیست؟

TSH یا Thyroid-Stimulating Hormone توسط غده هیپوفیز تولید شده و بااتصال به گیرنده خود بر روی سلول های تروئید، ترشح هورمون های تیروئیدی را تحریک کرده که اندازه گیری این هورمون یکی از آزمایش های اصلی در آزمایش های تیروئیدی می‌باشد

به طور کلی:

• ↑TSH ≈ کم کاری اولیه تیروئید
• ↓TSH ≈ پرکاری تیروئید .

البته نتیجه TSH به تنهایی همیشه برای تشخیص کافی نیست و باید در کنار Free T4، T3 و شرایط بالینی فرد بررسی شود.

آزمایش T4 چیست؟

T4 یا Thyroxine بیشترین و اصلی ترین هورمون ترشح شده از غده تیروئید است که در خون به دو صورت آزاد یا متصل به پروتئین TBG حضور دارد

Free T4

Free T4 یا FT4 بخش آزاد هورمون T4 در خون است که به پروتئین‌های حامل متصل نبوده و بررسی آن در ارزیابی عملکرد تیروئید در کنار بررسی TSH نقش مهمی دارد.

Total T4

Total T4 مقدار کل T4 موجود در خون را اندازه‌گیری می‌کند که شامل بخش آزاد و بخش متصل به پروتئین‌ها است.

از آنجا که تغییر پروتئین‌های حامل می‌تواند روی Total T4 تأثیر بگذارد، در بسیاری از شرایط اندازه‌گیری Free T4 اطلاعات مناسب‌تری درباره بخش آزاد هورمون ارائه می‌دهد.

آزمایش T3 چیست؟

T3 یا Triiodothyronine یکی دیگر از هورمون‌های تیروئیدی است.

اگرچه تیروئید مقدار بیشتری T4 نسبت به T3 تولید می‌کند، بخش قابل توجهی از T3 در بافت‌های محیطی از تبدیل T4 به T3 ایجاد می‌شود.

T3 از نظر فعالیت بیولوژیکی اهمیت زیادی دارد و می‌تواند در برخی بیماران، به‌خصوص در بررسی پرکاری تیروئید، اطلاعات ارزشمندی ارائه کند.

تفاوت T3 و T4 چیست؟

T3 و T4 هر دو هورمون تیروئیدی هستند اما از نظر ساختار و فعالیت تفاوت دارند.

T4 در خون مقدار بیشتری دارد و به عنوان یک منبع مهم برای تولید T3 در بافت‌های بدن شناخته می‌شود.

T3 فعالیت بیولوژیکی بیشتری دارد و نقش مهمی در تنظیم متابولیسم سلولی ایفا می‌کند.

بنابراین، برای ارزیابی عملکرد تیروئید معمولاً ترکیبی از TSH و Free T4 اهمیت زیادی دارد و در برخی شرایط T3 نیز اندازه‌گیری می‌شود.

آزمایش Free T4 چیست؟

آزمایش Free T4 یا FT4 میزان تیروکسین آزاد در خون را اندازه‌گیری می‌کند.

Free T4 در کنار TSH می‌تواند به تشخیص اختلالات عملکرد تیروئید کمک کند.

کم کاری اولیه تیروئید: TSH افزایش می‌یابد و  T4 کاهش 

پرکاری اولیه تیروئید: TSH کاهش یابد و  T4 افزایش 

البته این الگوها کلی هستند و تشخیص نهایی باید بر اساس مجموعه نتایج آزمایش و شرایط بیمار انجام شود.

کم کاری تیروئید( هیپوتیروئیدیسم) چیست؟

به اختلالاتی که موجب کاهش هورمون آزاد تیروئیدی و ایجاد علائم بالینی کم کاری تیروئید شده گفته می‌شود. که به دو دسته هیپوتیروئیدیس اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود.

هیپوتیروئیدیس اولیه

در این بیماری، علت کاهش هورمون های تیروئیدی از بافت تیروئید است. در کشور های توسعه یافته، تیروئیدیت هاشیموتو شایعترین علت هیپوتیروئیدیسم اولیه می‌باشد که در خانم ها بیشتر دیده می‌شود.  در این بیماری خودایمن، آنتی بادی علیه آنزیم تیروپراکسیداز موجب کاهش تولید هورمون های تیروئیدی از این غده می‌شود. و به جبران این کمبود، به علت ترشح هورمون TSH برای جبران این کمبود، اندازه غده تیروئید بزرگ شده که به آن گواتر غیر سمی گفته می‌شود.

در کشور های در حال توسعه، علت اصلی کم کاری تیروئید، کمبود ید در بدن است.

در بیماری کم کاری تیروئید مادرزادی کریتینیسم (Cretinism) نقص در تکامل و فعالیت غده تیروئید، نقص در آنزیم های مسئول سنتز هورمون  منجر به این بیماری شده که عدم درمان آن در ابتدای دوران طفولیت، عقب ماندگی رشد ذهنی و اسکلتی اتفاق می‌افتد.

هیپوتیروئیدیس ثانویه

در این بیماری، علت کم کاری از غده تیروئید نیست، بلکه کاهش ترشح هورمون TSH از غده هیپوفیز، یا کاهش هورمون TRH از غده هیپوتالاموس، به صورت ثانویه موجب کاهش تولید و ترشح هورمون های تیروئیدی از غده تیروئید می‌شود.

آزمایش کم‌کاری تیروئید چیست؟

در کم کاری تیروئید، به علت عوامل مختلفی از جمله کمبود ید،  هورمون T4 کمتری تولید و از غده ترشح می‌شود، در نتیجه غده هیپوفیز که کمبود T4 را توسط گیرنده های خود احساس می‌کند، ترشح TSH را افزایش می‌دهد، در نتیجه در آزمایش، میزان T4 کمتر و TSH بالاتر از حد نرمال اندازه گیری می‌شود.

پرکاری تیروئید( هیپرتیروئیدیسم)

شایع ترین علت آن، بیماری گریوز یا گواتر سمی منتشر( Diffuse toxic Goater) است. در این بیماری، وجود آنتی بادی علیه گیرنده TSH، موجب تحریک این گیرنده شده و سلول های تیروئیدی به اشتباه، تولید و ترشح هورمون تیروئیدی T4 را افزایش می‌دهند. یکی از مشخصات بالینی افراد مبتلا به این بیماری، بیرون زدگی غیر طبیعی کره چشم(Exophthalmos) است.

علائم پرکاری تیروئید 

افزایش اشتها، کاهش وزن، تعریق زیاد، کاهش تحمل گرما ( همراه با کاهش کلسترول خون)، پوست گرم و مرطوب، کاهش ضربان قلب، تپش قلب، اختلالات تنفسی( همراه با کاهش LDL خون)، تحریک پذیری، اگزوفتالمی( بیرون زدگی چشم)، کاهش میل جنسی و اختلالات قاعدگی ( همراه با افزایش کلسیم و گلوگز خون) از علائم بالینی پرکاری تیروئید هستند.

آزمایش پرکاری تیروئید چیست؟

در پرکاری اولیه تیروئید ترشح هورمون T4 افزایش یافته است؛ در نتیجه غده هیپوفیز که این افزایش را تشخیص می‌دهد، طی مکانیسم فیدبک منفی، ترشح هورمون محرک تیروئید( TSH) را کاهش می‌دهد.

میزان نرمال TSH چقدر است؟

رنج نرمال در افراد هر منطقه بسته به عوامل مختلفی، متغیر است. یکی از وظایف آزمایشگاه رفرنس هر شهر، جمع آوری اطلاعات آزمایش افراد سالم و بدست آوردن این میزان نرمال برای هر شهر یا منطقه است.

TSH بالا نشانه چیست؟

TSH بالا می‌تواند نشان‌دهنده کاهش عملکرد غده تیروئید باشد.

یکی از شایع‌ترین الگوها در کم‌کاری اولیه تیروئید عبارت است از:

TSH بالا + T4 پایین

اما افزایش TSH همیشه به معنی کم‌کاری قطعی تیروئید نیست.

برای تفسیر صحیح باید مواردی مانند میزان T4، سن، بارداری، داروی مصرفی، سابقه بیمار و علائم بیماری را نیز در نظر گرفت.

TSH پایین نشانه چیست؟

در صورتی که غده تیروئید، T4 زیادی ترشح کند، غده هیپوفیز برای کنترل شرایط، سعی به کاهش آن داشته در نتیجه میزان ترشح هورمون TSH خود را کاهش می‌دهد.

در آزمایش، میزان TSH پایین و میزان T4 و یا T3 بالاتر از میزان نرمان اندازه گیری می‌شود.

آزمایش Anti-TPO چیست؟

یکی از آنزیم های مورد نیاز در فرایند تولید هورمون های تیروئیدی، آنزیم Thyroid Peroxidase یا TPO است; در یکی از بیماری های خودایمنی، با نام تیروئیدیت هاشیموتو (Hashimoto’s Thyroiditis)، سیستم ایمنی، به دلایل مختلف و به اشتباه علیه این آنزیم خودی واکنش نشان داده و بر علیه آن آنتی بادی Anti-TPO یا Anti-Thyroid Peroxidase Antibody تولید می‌کند.

آزمایش Anti-Tg چیست؟

Anti-Tg یا Anti-Thyroglobulin Antibody آنتی‌بادی علیه پروتئین تیروگلوبولین است.

تیروگلوبولین یکی از پروتئین‌های مهم در ساخت و ذخیره هورمون‌های تیروئیدی است.

آزمایش Anti-Tg نیز در بررسی برخی بیماری‌های خودایمنی تیروئید کاربرد دارد.

آزمایش TRAb چیست؟

بر روی سلول های تیروئید، گیرنده ای برای هورمون TSH ترشح شده از غده هیپوفیز وجود دارد. با اتصال TSH به این گیرنده، آن را تحریک کرده و به سلول تیروئیدی دستور تولید هورمون T4 را می‌دهد.

در بیماری خودایمنی دیگری با نام بیماری گریوز (Graves’ Disease)، سیستم ایمنی به اشتباه علیه این گیرنده خودی آنتی بادی به اسم TRAb یا TSH Receptor Antibody  تولید می‌کند. اتصال این آنتی بادی به گیرنده TSH، موجب تحریک آن شده و سلول به اشتباه همان دستور تولید هورمون T4 را دریافت کرده و آن را ترشح می‌کند که موجب افزایش T4 و علائم پرکاری تیروئید می‌شود.

آزمایش تیروئید در بارداری

تغییرات فیزیولوژیک دوران بارداری می‌توانند بر غلظت هورمون‌های تیروئیدی و پروتئین‌های حامل آنها تأثیر بگذارند.

به همین دلیل، تفسیر آزمایش TSH و Free T4 در بارداری باید با توجه به سن بارداری و محدوده مرجع مناسب انجام شود.

در صورت وجود بیماری تیروئید یا مصرف داروهای تیروئیدی، پزشک ممکن است آزمایش‌های تیروئید را در فواصل مشخص تکرار کند.

آیا برای آزمایش تیروئید باید ناشتا باشیم؟

برای بسیاری از آزمایش‌های معمول تیروئید مانند TSH و  T4 معمولاً ناشتا بودن الزامی نیست. اما از آنجایی که این آزمایش در کنار سایر آزمایش ها از جمله قند و چربی خون که ناشتا بودن الزامی است، درخواست می‌شود معمولا از نمونه ناشتا برای انجام آزمایش تیروئید نیز استفاده می‌شود.

آیا بیوتین روی آزمایش تیروئید تأثیر دارد؟

یکی از تست های اصلی اندازه گیری هورمون های تیروئیدی، تست الایزا (ELISA) می‌باشد. در بعضی از کیت های الایزای اندازه گیری هورمون ها، از موادی استفاده می‌شود که به بیوتین متصل می‌شوند( از جمله استرپتاویدین). مصرف این ویتامین و وجود زیاد آن در سرم خون، موجب اختلال در اجزای کیت اندازه گیری شده و در نهایت باعث اشتباه در جواب آزمایش می‌شود. در نتیجه یکی از موارد مهم قبل از نمونه گیری، اطلاع مصرف ویتامین بیوتین (B7) به مسئول آزمایشگاه است.

نمونه مورد استفاده برای آزمایش تیروئید چیست؟

بیشتر آزمایش‌های هورمونی تیروئید با استفاده از نمونه خون وریدی انجام می‌شوند. و در نهایت از خون، سرم جدا شده و میزان آن در سرم اندازه گیری می‌شود.

آزمایش تیروئید با چه روش‌هایی انجام می‌شود؟

اندازه‌گیری هورمون‌ها و آنتی‌بادی‌های تیروئیدی در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی می‌تواند با استفاده از روش‌های مختلف ایمونواسی (Immunoassay) انجام شود.

از جمله روش‌های مورد استفاده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ELISA
• CLIA
• ECLIA
• CMIA
• سایر روش‌های ایمونواسی اتوماتیک

در آزمایشگاه‌های مدرن، سیستم‌های اتوماتیک CLIA یا Chemiluminescence Immunoassay و سایر پلتفرم‌های مشابه کاربرد گسترده‌ای دارند.

آزمایش تیروئید با روش CLIA چگونه انجام می‌شود؟

در روش CLIA، اساس آزمایش بر واکنش اختصاصی آنتی‌ژن و آنتی‌بادی استوار است.

برای مثال، در یک ایمونواسی هورمونی ممکن است آنتی‌بادی اختصاصی علیه مولکول مورد نظر در سیستم وجود داشته باشد. پس از ایجاد واکنش ایمنی، یک سیستم تولید سیگنال شیمی‌لومینسانس برای ایجاد سیگنال قابل اندازه‌گیری استفاده می‌شود.

دستگاه با اندازه‌گیری شدت سیگنال ایجادشده، غلظت آنالیت مورد نظر را محاسبه می‌کند.

در آزمایش‌های تیروئیدی مانند TSH، Free T4، Free T3، Anti-TPO و سایر تست‌ها، طراحی دقیق واکنش به نوع آزمایش و پلتفرم مورد استفاده بستگی دارد.

آیا نتیجه آزمایش تیروئید همیشه دقیق است؟

هیچ آزمایش آزمایشگاهی را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن شرایط نمونه، روش آزمایش، محدوده مرجع و عوامل مداخله‌گر به صورت مطلق تفسیر کرد.

نتیجه آزمایش تیروئید باید در کنار علائم بیمار و سایر نتایج آزمایشگاهی بررسی شود.

در مواردی که نتیجه آزمایش با وضعیت بالینی بیمار مطابقت ندارد، پزشک ممکن است آزمایش را با روش یا نمونه‌گیری مجدد تکرار کند یا آزمایش‌های تکمیلی درخواست کند.

چه زمانی آزمایش تیروئید انجام دهیم؟

پزشک ممکن است در شرایط زیر آزمایش عملکرد تیروئید را درخواست کند:

• علائم کم‌کاری تیروئید
• علائم پرکاری تیروئید
• تغییرات غیرطبیعی وزن
• تپش قلب
• اختلالات قاعدگی
• ریزش مو
• خستگی مداوم
• احساس سرما یا گرمای غیرطبیعی
• بررسی بیماری‌های خودایمنی تیروئید
• پیگیری درمان کم‌کاری تیروئید
• پیگیری درمان پرکاری تیروئید
• دوران بارداری
• برنامه‌ریزی برای بارداری در شرایط خاص
• سابقه خانوادگی بیماری تیروئید

تفسیر آزمایش تیروئید چگونه انجام می‌شود؟

برای تفسیر آزمایش تیروئید باید نتایج چند پارامتر در کنار یکدیگر بررسی شوند.

یک الگوی کلی به صورت زیر است:

این جدول صرفاً یک راهنمای کلی است و تشخیص بیماری بر اساس یک جدول یا یک عدد آزمایش امکان‌پذیر نیست.

شرایطی مانند بیماری‌های هیپوفیز، داروها، بارداری و بیماری‌های شدید غیرتیروئیدی می‌توانند الگوهای متفاوتی ایجاد کنند.

پنل آزمایش تیروئید چیست؟

اصطلاح Thyroid Panel یا پنل تیروئید معمولاً به مجموعه‌ای از آزمایش‌های مرتبط با عملکرد تیروئید اشاره دارد.

بسته به آزمایشگاه و شرایط بیمار، پنل تیروئید ممکن است شامل:

TSH + Free T4

یا در شرایط خاص شامل آزمایش‌های بیشتری مانند:

TSH + FT4 + FT3 + Anti-TPO + Anti-Tg

باشد.

بنابراین ترکیب دقیق پنل باید بر اساس هدف تشخیصی تعیین شود.

جمع‌بندی

آزمایش تیروئید یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های آزمایشگاهی برای بررسی عملکرد غده تیروئید است. TSH،  T4 و T3 از مهم‌ترین تست‌های عملکرد تیروئید هستند و آزمایش‌های Anti-TPO، Anti-Tg و TRAb نیز در بررسی برخی بیماری‌های خودایمنی تیروئید کاربرد دارند.

TSH معمولاً یکی از مهم‌ترین تست‌های اولیه برای ارزیابی عملکرد تیروئید است، اما تفسیر نتیجه آن باید همراه با  T4، T3، علائم بیمار، سن، بارداری، داروهای مصرفی و محدوده مرجع آزمایشگاه انجام شود.

سوالات متداول درباره آزمایش تیروئید

آزمایش تیروئید شامل چه آزمایش‌هایی است؟

آزمایش تیروئید می‌تواند شامل TSH، Free T4، T3 و در شرایط خاص Anti-TPO، Anti-Tg و TRAb باشد.

مهم‌ترین آزمایش برای بررسی تیروئید چیست؟

TSH یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های اولیه برای ارزیابی عملکرد تیروئید است، اما در بسیاری از موارد Free T4 و گاهی T3 نیز بررسی می‌شوند.

TSH بالا نشانه چیست؟

TSH بالا می‌تواند نشانه کم‌کاری اولیه تیروئید باشد.

TSH پایین نشانه چیست؟

TSH پایین می‌تواند در پرکاری تیروئید دیده شود

TSH نرمال چند است؟

محدوده نرمال TSH به محدوده مرجع آزمایشگاه، روش آزمایش، سن و شرایط فرد بستگی دارد و باید بر اساس Reference Range درج‌شده در برگه آزمایش تفسیر شود.

برای آزمایش تیروئید باید ناشتا باشیم؟

برای بسیاری از آزمایش‌های تیروئید مانند TSH و Free T4 معمولاً ناشتا بودن ضروری نیست، اما در صورت انجام همزمان سایر آزمایش‌ها ممکن است شرایط متفاوت باشد.

آزمایش Free T4 برای چیست؟

Free T4 میزان تیروکسین آزاد در خون را اندازه‌گیری می‌کند و در کنار TSH برای ارزیابی عملکرد تیروئید کاربرد دارد.

آزمایش T3 برای چیست؟

آزمایش T3 برای اندازه‌گیری هورمون تری‌یودوتیرونین استفاده می‌شود و در برخی موارد، به‌خصوص هنگام بررسی پرکاری تیروئید، اهمیت دارد.

آزمایش Anti-TPO چیست؟

Anti-TPO آنتی‌بادی علیه آنزیم تیروئید پراکسیداز است و در بررسی بیماری‌های خودایمنی تیروئید کاربرد دارد.

Anti-TPO مثبت یعنی چه؟

مثبت بودن Anti-TPO می‌تواند با بیماری‌های خودایمنی تیروئید ارتباط داشته باشد، اما به تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست.

آزمایش TRAb برای چیست؟

TRAb برای بررسی آنتی‌بادی‌های گیرنده TSH استفاده می‌شود و در ارزیابی بیماری گریوز کاربرد دارد.

آیا آزمایش تیروئید در بارداری متفاوت است؟

بله. تغییرات فیزیولوژیک بارداری می‌توانند بر هورمون‌های تیروئیدی تأثیر بگذارند و تفسیر نتایج باید با توجه به سن بارداری و محدوده مرجع مناسب انجام شود.

آیا کم‌کاری تیروئید با آزمایش خون مشخص می‌شود؟

بله. آزمایش خون و به‌خصوص TSH و Free T4 نقش مهمی در ارزیابی کم‌کاری تیروئید دارند.

آیا پرکاری تیروئید با آزمایش خون مشخص می‌شود؟

بله. بررسی TSH، Free T4 و در برخی موارد T3 می‌تواند به ارزیابی پرکاری تیروئید کمک کند.

آیا بیوتین روی آزمایش تیروئید تأثیر دارد؟

مصرف دوزهای بالای بیوتین می‌تواند در برخی روش‌های ایمونواسی با ایجاد تداخل آزمایشگاهی روی نتایج بعضی تست‌ها، از جمله برخی آزمایش‌های تیروئید، تأثیر بگذارد.

کیت آزمایش تیروئید چیست؟

کیت آزمایش تیروئید مجموعه‌ای از معرف‌ها و مواد آزمایشگاهی است که برای اندازه‌گیری هورمون‌ها یا آنتی‌بادی‌های تیروئیدی در نمونه بیمار طراحی شده است.

آیا آزمایش TSH به تنهایی برای تشخیص بیماری تیروئید کافی است؟

در بسیاری از افراد TSH یک آزمایش اولیه بسیار مهم است، اما در شرایط مختلف ممکن است آزمایش‌های تکمیلی مانند Free T4، T3 یا آنتی‌بادی‌های تیروئیدی نیز لازم باشند.