هلیکوباکتر پیلوری، هر آن چه که باید بدانید

هلیکوباکتر پیلوری، باکتری عفونی گرم منفی کم هوازی حلقوی یا مارپیچی است که در انتهای خود 4-6 تاژک جهت حرکت دارد. ابن باکتری در ابتدای عفونت از طریق ترشح موادی از خود و همچنین تولید IL-1 از سلول های ایمنی ناحیه، باعث کاهش ترشح اسید معده می‌شود که به جایگیری باکتری در معده کمک می‌کند

این عفونت موجب ایجاد تهوع، نفخ، سوزش معده و رفلاکس، ضعف و بی حالی و در بعضی موارد تب شده و در صورت عدم درمان و مزمن شدن موجب زخم معده و سرطان می‌شود.

سازگاری باکتری با اسید معده

این باکتری از طریق مکانیسم هایی، توانایی مقابله با محیط اسیدی معده را داشته که مواردی از آن به شرح زیر می‌باشد:

اوره آز

به صورت طبیعی مقدار زیاد اوره از پلاسما به شیره معده ترشح می‌شود، باکتری هلیکوباکتر، با ترشح آنزیم اوره آز، اوره موجود را به گاز CO2 و دو مولکول آمونیاک تجزیه می‌شود و در نهایت آمونیاک موجود موجب خنثی شدن اسید معده می‌شوند.

NH2-CO-NH2 + H2O→ CO2+2NH3

خنثی شدن اسید معده:

^–NH3 + H2O → NH4OH → NH4⁺ + OH

در نهایت ^–OH با اسید معده که ⁺H است واکنش داده و آن را خنثی می‌کند.

OH^– + H⁺→ H2O

پمپ پروتون

باکتری هلیکوباکتر، همانند سلول های دیواره معده، یک پمپ K⁺/H⁺ ATPase دارد که میتواند شیب غلظت اسید H+ در دو طرف دیواره سلولی خود را ثابت نگه داشته و هر پروتون(H+) وارد شده را سریعا خارج کند. وجود این پمپ در باکتری ها نادر بوده و همین امر موجب مقاومت بالای آن به اسید معده و توانایی رشد در این فضا شده است.

تاژک و توانایی حرکت به لایه های داخلی

هلیکوباکتر به واسطه 4-8 تاژک و شکل مارپیچی خود، توانایی حرکت بین سلول های دیواره معده را داشته و به لایه های داخلی که pH خنثی دارد مهاجرت می‌کند.

مقابله با عوامل ایمنی و التهاب

علارغم پاسخ های سیستم ایمنی علیه عفونت که در فرم مزمن همین واکنش های التهابی باعث ایجاد تغییر در سلول های دیواره معده و ایجاد عوارضی مثل زخم معده می‌شوند، باکتری با مکانیستم هایی از پاسخ های ایمنی پنهان شده و به بقای خود ادامه می‌دهد.

آزاد سازی آنتی ژن

هلیکوباکتری پیلوری مقادیز زیادی از آنتی ژن های خود مثل اوره آز را از سطح خود آزاد کرده و این آنتی ژن ها موجب خنثی شده آنتی بادی های IgA موجود در مخاط معده می‌شود.

اندوتوکسین ضعیف

علارغم اینکه اندوتوکسین (لیپوپلی ساکارید ) باکتری ها موجب فعال شدن زیاد لوکوسیت ها می‌شوند، اندوتوکسین هلیکوباکتر معمولا در این مورد ضعیف عمل می‌کند.

کاتالاز

یکی از راه های حمله نوتروفیل ها به باکتری، آزاد سازی رادیکال های اکسیژن است. هلیکوباکتر، با تولید آنزیم کاتالاز، این رادیکال های اکسیژن را غیر فعال می‌کند.

فراگیری و شیوع هلیکوباکتر پیلوری

میزان شیوع این باکتری به طور مستقیم با سطح بهداشت فردی و جامعه ارتباط دارد. به طوری که در جوامع توسعه یافته، شیوع این بیماری به مراتب کمتر از کشور های در حال توسعه می‌باشد.

این باکتری به طور وسیع و به راحتی از طریق تماس فرد به فرد منتقل می‌شود. به طوری در صورت آلوده شدن یکی از افراد خانواده، غالبا تمام افراد آن خانواده به این باکتری آلوده هستند اما بروز علائم بیماری در هر فرد به شدت آلودگی، سلامت سیستم ایمنی، میزان و شدت پاسخ های التهابی و… بستگی دارد.

بیماریزایی هلیکوباکتر پیلوری

در مراحل اولیه عفونت( فاز حاد بیماری)، ورم معده، اختلال هاضمه، نفخ، استفراغ، کم شدن اسید معده از عوارض عفونت به این باکتری است. در این افراد، ترشح اسید معده به مدت چند ماه کاهش یافته یا به طور کلی متوقف می‌شود اما پس از آن به تدریج افزایش پیدا می‌کند.

با گذشت زمان، به علت تلاش سیستم ایمنی در حذف باکتری، تغییراتی در بافت شناسی دیواره معده ایجاد می‌شود. از این موارد، تخریب بافت پوششی معده، تجمع سلول های نوتروفیل پلی مورف به علت ترشح فاکتورهای کموتاکتیک مثل IL-8، تجمع لنفوسیت و پلاسماسل در ناحیه شده که در بررسی های پاتولوژی قابل مشاهده هستند.

این پاسخ های التهابی در نهایت موجب ایجاد فولیکول های لنفوئید، نازک شده دیواره معده یا دوازدهه و آتروفی آن، دگر بافتی یا متاپلازی (Metaplasia) ( تغییر سلول های بالغی که در حالت عادی وجود داشته به سلول های دیگر، به عنوان مثال تغییر سلول های پوششی استوانه ای به سلول‌های پانِت (Paneth cells)) ، دیسپلازی (رشد و بلوغ غیرطبیعی سلول‌ها همراه با تغییرات ساختاری و هسته ای)و در نهایت سرطان دیواره معده می‌شوند.

متاپلازی در درواره مخاط معده; مشاهده تعداد زیاد سلول های گابلت واکوئل دار در ورم مزمن دیواره معده

سرطان معده

اگر پزشکان بدانند که عفونت بدون نشانه هلیکوباکترپیلوری، خطر سرطان معده را افزایش می‌دهد، در تشخیص و درمان این عفونت دقت و وسواس بیشتری از خود نشان می‌دهند.

عدم درمان به موقع و کامل دارویی، خود درمانی، استفاده از داروهای تسکین دهنده درد و سوزش معده از جمله آلومینیوم ام جی، مصرف دارو های گیاهی و خانگی، و… موجب زمان دادن به باکتری و ایجاد پاسخ های التهابی بیشتر سیستم ایمنی شده که نتیجه این تاخیر در درمان و ریشه کن کردن عفونت، ایجاد سرطان در معده و دوازدهه می‌باشد

اشتباهات رایج در افراد مبتلا

خود درمانی افراد با اعتماد به نفس کاذب پزشکی و دارویی، مصرف داروهای تسکین دهنده گیاهی، مصرف خودسرانه داروهای آنتی بیوتیک( با اصطلاح عامیانه چرک خشک کن) و… یکی از معضلات شایع در افراد مبتلا می‌باشد.

مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک

آنتی بیوتیک ها، خانواده بزرگ و وسیعی از داروهای ضد میکروبی هستند که هر کدام بر باکتری های خاصی تاثیر دارند. یکی از اشتباهات رایج، مصرف هر نوع آنتی بیوتیک به صورت خودسرانه می‌باشد که در غالب موارد، نه تنها باکتری هلیکوباکتر از بین نرفته، حذف سایر باکتری های مفید دستگاه گوارش، فرصت بیشتری را به هلیکوباکتر داده و همچنین زمان درمان و ریشه کن شدن این باکتری به تعویق افتاده و در نهایت شرایط به نفع پاسخ های مزمن از جمله متاپلازی، دیسپلازی و سرطان می‌باشد.

تکمیل دوره درمان

مهمترین نکته مصرف آنتی بیوتیک، تکمیل دوره درمان تا زمان ریشه کن شدن تمامی باکتری های موجود در معده می‌باشد.

علارغم اینکه پس از مصرف 1 هفته ای داروهای آنتی بیوتیک، درد، سوزش معده و سایر عوارض عفونت تسکین پیدا می‎‌کنند، در صورت قطع مصرف به علت تسکین عوارض بیماری و همچنین قطع مصرف به علت عوارض جانبی ناخوشایند دارو های آنتی بیوتیک از جمله بی حالی، ضعف و بی حسی دست و پا و…، کماکان باکتری در دیواره معده زنده مانده و پس از قطع مصرف دارو، دوباره به رشد خود ادامه داده و پس از مدت کوتاهی عوارض بیماری شدت می‌گیرد.

در نتیجه باید دوره مصرف به طور کامل، بدون در نظر گرفتن عوارض بیماری، کامل شود تا علاوه بر ریشه کن شدن عفونت، از بروز مقاومت آنتی بیوتیکی در باکتری جلوگیری شود.

تشخیص هلیکوباکتر پیلوری

از نظر تاریخچه ای، هلیکوباکتر ابتدا از طریق بافت شناسی، سپس آزمایش اوره آز معده و در نهایت کشت میکروبی، شناخته شد. در ابتدا تشخیص بالینی نیز بر همین سه روش استوار بوده است که امروزه تست های سرولوژی با سرعت بیشتری به کمک تشخیص آمده اند.

آزمایش اوره آز بافت برداشته شده

روش CLO در تشخیص هلیکوباکتر پیلوری

این آزمایش توسط مارشال (Barry Marshall) طراحی و ساخته شد. در این آزمایش، بافت جدا شده در آندوسکوپی معده، در داخل ژل زرد رنگی قرار داده می‌شود. این ژل حاوی اوره و شناساگر pH است که در صورت وجود باکتری در بافت، اوره به آمونیاک تجزیه شده و با تغییر pH، رنگ معرف تغییر از زرد به صورتی -قرمز تبدیل می‌شود.

روش مک نالتی(MCNulty)

ابتدا محلول های این روش آماده می‌شود:

محلول اوره: 40 گرم اوره در 100 سی سی آب حل می‌شود.( این محلول در دمای یخچال، 3 روز پایدار و استریل می‌ماند.)

محلول معرف:5 گرم سدیم کلراید، 2گرم پتاسیم در هیدروژن فسفات، 0.04 گرم فنل رد، در 1 لییتر آب حل شده و توسط HClیا NaOH محلول را به pH 7 می‌رسانیم.

2.5 میلی لیتر از محلول اوره و 47.5 میلی لیتر از محلول معرف را با یکدیگر مخلوط کرده و در نهایت به ازای هر نمونه، 300 میکرولیتر از آن استفاه می‌شود.

300 میکرولیتر از محلول مک نالتی را در بطری بیجوکس(Bijpux) ریخته، تیکه کوچکی از بافت له شده را داخل محلول انداخته و در انکوباتور 37 درجه، انکوبه می‌کنیم. پس از 2-24 ساعت، در صورت وجود باکتری در بافت، رنگ محلول از زرد به قرمز تبدیل می‌شود. دقت این روش 90درصد و اختصاصیت آن نزدیک 100 درصد است.

روش یک دقیقه ای بارت(Bart)

1 میلی لیتر از محلول 10% (w/v) اوره در آب مقطر، را در میکروتیوب 1.5 اپندورف ریخته، سپس 2 قطره معرف فنل رد 2%(w/v) را به آن اضافه کرده و تیکه ای از بافت را به آن اضافه، نتیجه آزمایش با تغییر رنگ از زرد به صورتی پس از 1 دقیقه مشخص می‌شود. از آنجایی که بافر فسفات از این روش حذف شده است، بافر ناپایدار بوده و باید به صورت تازه استفاده شود یا محلول را در بسته، در فریزر نگهداری کرد. دقت این روش 90 و اختصاصیت آن 100 درصد است.

آزمایش کشت هلیکوباکتر

این روش دشوارترین روش تشخیص، اما روشی بسیار اختصاصی و با مزیت امکان بررسی مقاومت آنتی بیوتیکی است.

در این روش، نمونه بافتی در محلول محافظت کننده استوارت( Stewart) یا پورتاجرم-پیلوری ( Portagerm-Pylori) در دمای یخچال نگهداری شده و سپس بر روی محیط های کشت غیرانتخابی مثل بلاد آگار یا شکلات آگار و یا محیط انتخابی اسکیرو (Skirrow) در محیط کم هوازی در دمای 37 درجه کشت داده می‌شود.

پس از 3-4 روز ویا بیشتر، کلونی های شفاف کوچک رشد خواهند کرد. پس از رشد باکتری، تست های اوره آز، اکسیداز، کاتالاز و گاماگلوتامیل ترانس پپتیداز به تشخیص و تست های مقاومت آنتی بیوتیکی به مترونیدازول و کلاریترومایسین به درمان کمک می‌کنند.

آزمایش غیرتهاجمی اوره تنفسی

در این روش، بیمار محلول اوره حاوری کربن نشاندار را می‌نوشد، پس از حدود 20 دقیقه، میزان کربن نشاندار موجود در بازدم فرد اندازه گیری شده و وجود آن می‌تواند به معنی وجود عفونت هلیکوباکتر پیلوری باشد.

در این آزمایش، مصرف مواد ضد باکتری مثل بیسموت، مهارکننده اوره آز ( مهارکننده های پمپ پروتون و بیسموت) موجب اختلال در آزمایش و نتایج منفی کاذب می‌شود.

روش های مبتنی بر آنتی بادی( Immunoassay)

در این روش با استفاده از آنتی بادی های اختصاصی علیه آنتی ژن هلیکوباکتر پیلوری یا آنتی بادی های تولید شده توسط سیستم ایمنی علیه هلیکوباکتر پیلوری، در نمونه های سرم، پلاسما، براق، مدفوع و… وجود عفونت های حاد یا مزمن شناسایی می‌شوند.

این نوع تشخیص میتواند به صورت تست های الایزا (ELISA)، رپید تست و… انجام شود.

آزمایش PCR در تشخیص هلیکوباکتر پیلوری

این روش می‌تواند با اختصاصیت بسیار بالایی نسبت به روش های دیگر، سویه های هلیکوباکتر را شناسایی کند. وجود قطعه DNAباکتری، در انواع نمونه بزاق، شیره معده، بافت اندوسکوپیک و مدفوع شناسایی می‌شود اما از محدودیتهای این روش، هزینه بالاتر، نیاز به تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی و عدم تمایز بین باکتری زنده و مرده در نمونه می‌باشد.

درمان هلیکوباکتر پیلوری

از انواع آنتی بیوتیک های مورد استفاده در ریشه کن کردن باکتری در بدن می‌توان مترونیدازول، نیتروایمیدازول، تینیدازول، آموکسی سیلین، تتراسایکلین، کلاریترومایسین، سیپروفلوکساسین و… نام برد. در کنار آنتی بیوتیک، مصرف داروهای مهارکننده پمپ پروتون جهت کاهش اسید معده نیز به درمان کمک می‌کند. معمولا جهت درمان قطعی عفونت، درمان های دو یا چند گانه دارویی تجویز می‌شود تا از حذف کامل باکتری ها اطمینان حاصل کرد.

نکته بسیار مهم درمان

نام بردن داروهای آنتی بیوتیک در این مقاله، صرفا جنبه تولید محتوا و افزایش کلمات کلیدی مقاله داشته تا SEO سایت تقویت شود.

در صورت اینکه عفونت، درد یا سوزش معده دارید، به هیچ عنوان با خرید این آنتی بیوتیک ها از داروخانه، در یک هزینه ویزیت پزشک صرفه جویی نکنید.

خود درمانی نکنید. شربت معده تسکین دهنده است نه درمان کننده، خودسرانه مصرف نکنید.

موارد زیادی وجود داشته که یک عفونت ساده که با یک دوره آنتی بیوتیکی 3-4 هفته ای ریشه کن می‌شود را 2 سال با داروهای گیاهی، خوددرمانی و… ادامه دار کرده تا در نهایت به سرطان معده و برداشت معده ختم شده است. این کلام، برادرانه و دوستانه بوده و خواهش می‌شود که به پزشک مراجعه کرده، دوره درمان آنتی بیوتیکی را حتی اگر عوارض دارو مثل بی حالی، بی حسی دست و پا و… اذیت کننده است را تحمل کرده و تمام دوره را بدون توجه به بهبود علائم بیماری که بعد از یک هفته ایجاد می‌شود، تا انتها انجام دهید.

خلاصه مقاله

هلیکوباکتر پیلوری یک باکتری گرم منفی و کم‌هوازی با شکل حلقوی یا مارپیچی است که توانایی زنده ماندن در محیط اسیدی معده را دارد. این باکتری با تولید اوره‌آز، استفاده از پمپ K+/H+ ATPase و حرکت به سمت لایه‌های داخلی‌تر دیواره معده، شرایط مناسبی برای بقا و رشد خود ایجاد می‌کند. همچنین با مکانیسم‌هایی مانند آزادسازی آنتی‌ژن، اثر ضعیف‌تر اندوتوکسین و تولید کاتالاز، در برابر پاسخ‌های ایمنی مقاومت می‌کند.

عفونت هلیکوباکتر پیلوری می‌تواند در ابتدا با علائمی مانند نفخ، اختلال هاضمه، تهوع، استفراغ، سوزش معده و کاهش اسید معده همراه باشد. تداوم پاسخ التهابی در عفونت مزمن می‌تواند تغییراتی مانند آتروفی، متاپلازی و دیسپلازی در دیواره معده ایجاد کند و در نهایت با سرطان معده ارتباط پیدا کند.

برای تشخیص این عفونت روش‌های مختلفی مانند بررسی بافت‌شناسی، آزمایش‌های اوره‌آز از جمله CLO، روش‌های مک‌نالتی و بارت، کشت، آزمایش اوره تنفسی، روش‌های مبتنی بر آنتی‌بادی و PCR مورد استفاده قرار می‌گیرند. هر یک از این روش‌ها ویژگی‌ها و محدودیت‌های خاص خود را دارند.

در بخش درمان، مقاله بر اهمیت درمان کامل و پرهیز از خوددرمانی تأکید دارد. همچنین توضیح داده شده که کاهش علائم پس از شروع دارو لزوماً به معنای ریشه‌کن شدن کامل باکتری نیست و قطع زودهنگام درمان می‌تواند موجب باقی ماندن باکتری و افزایش احتمال مقاومت آنتی‌بیوتیکی شود.

علائم هلیکوباکتر پیلوری چیست؟

عفونت هلیکوباکتر پیلوری می‌تواند موجب تهوع، نفخ، سوزش معده و رفلاکس، ضعف و بی‌حالی و در بعضی موارد تب شود. در مراحل اولیه عفونت نیز ورم معده، اختلال هاضمه، نفخ، استفراغ و کاهش اسید معده از عوارض ذکرشده هستند.